Loop je rond met duizeligheidsklachten en zoek je hulp in Amsterdam? Bij Wijs kun je op onze locaties in Amsterdam Noord en Amsterdam West terecht voor vestibulaire fysiotherapie: gerichte behandeling van duizeligheid en evenwichtsklachten. Op deze pagina lees je hoe je evenwicht werkt, welke vormen van duizeligheid er zijn en hoe onze vestibulair geschoolde fysiotherapeuten je kunnen helpen.
Duizeligheidsklachten worden vaak samengevat als het gevoel dat de relatie tot de ruimtelijke omgeving verstoord is. De ervaring kan per persoon sterk verschillen. Denk hierbij aan draaiduizeligheid, zweverigheid, een licht gevoel bij bewegen of het gevoel op een boot te staan. Ook verlies van orientatie en het gevoel elk moment te kunnen vallen zijn veelgehoorde ervaringen.
Duizeligheid is een veelvoorkomende klacht: bij 3 tot 14% van de mensen die bij de huisarts komen is duizeligheid zelfs de hoofdklacht. Leeftijd speelt hierbij een grote rol. De grootste groep is 65+, maar ook daaronder komt duizeligheid veel voor. Vooral de ervaring van duizeligheid kan beangstigend of beperkend zijn; het brengt je letterlijk en figuurlijk uit balans. De impact op het dagelijks leven is dan ook vaak sterk aanwezig.
Je evenwichtsorgaan ligt in het binnenoor en bestaat uit twee delen: drie halfcirkelvormige kanalen die draaibewegingen van het hoofd registreren, en twee otolietorganen met kleine oorsteentjes (kristallen) die rechtlijnige bewegingen en de stand van het hoofd waarnemen. De hersenen combineren deze informatie met wat je ziet en met het gevoel uit je spieren en gewrichten. Zo blijf je in balans en houd je een stabiel beeld tijdens hoofdbewegingen. Het gehoororgaan en evenwichtsorgaan vormen samen een geheel; daarom kunnen gehoorklachten en duizeligheid soms samen optreden.
Belangrijk om te weten: duizeligheid is goed te onderzoeken en in veel gevallen goed te behandelen. Toch lopen veel mensen er onnodig lang mee rond, omdat de klachten vaag aanvoelen of moeilijk uit te leggen zijn. Hieronder bespreken wij de vijf meest voorkomende vormen van duizeligheid waarbij de (vestibulair geschoolde) fysiotherapeut een bijdrage kan leveren in de behandeling.
| Duizeligheidsvorm | Klachten | Duur | Oorzaak |
|---|---|---|---|
| BPPD | Kortdurende draaiduizeligheid bij positieveranderingen (omdraaien in bed, bukken, omhoog kijken) | Seconden (< 1 minuut) | Losgeraakte kristallen in het evenwichtsorgaan |
| Vestibulaire hypofunctie (neuritis vestibularis) | Heftige, aanhoudende draaiduizeligheid met misselijkheid; daarna wankelheid en bewegingsgevoeligheid | Acuut: dagen. Herstel: weken tot maanden | Uitval van de evenwichtszenuw (waarschijnlijk virus of ontsteking) |
| Vestibulaire migraine | Terugkerende aanvallen van draai- of schommelduizeligheid, vaak zonder hoofdpijn | 5 minuten tot 72 uur | Migrainemechanisme in de hersenen |
| Ziekte van Meniere | Aanvallen van draaiduizeligheid met gehoorverlies, oorsuizen en druk op het oor | 20 minuten tot 12 uur | Vochtophoping in het binnenoor |
| PPPD | Continu wankel, zweverig of vaag gevoel; erger bij staan, bewegen en drukke visuele omgevingen | Op de meeste dagen, minimaal 3 maanden | Verstoorde verwerking van balansinformatie in de hersenen |
| Orthostatische hypotensie | Licht gevoel in het hoofd bij (snel) opstaan | Seconden | Tijdelijke bloeddrukdaling |
BPPD is de meest voorkomende vorm van duizeligheid vanuit het evenwichtsorgaan: zo’n 20 tot 30% van alle mensen met duizeligheid heeft BPPD. De naam zegt precies wat het is: benigne (goedaardig), paroxysmaal (in korte aanvallen), positieafhankelijke duizeligheid. De oorzaak is mechanisch. Kleine kristallen (otolieten) raken los uit het otolietorgaan en komen terecht in een van de halfcirkelvormige kanalen, meestal het achterste kanaal. Bij een verandering van de hoofdpositie bewegen deze kristallen mee en geven ze een vals draaisignaal aan de hersenen.
Het resultaat is een korte, heftige draaiduizeligheid van meestal minder dan een minuut, uitgelokt door bewegingen zoals omdraaien in bed, gaan liggen, bukken of omhoogkijken. Tussen de aanvallen door voelen mensen zich vaak goed, al blijft er regelmatig een onzeker of licht gevoel hangen. BPPD komt twee tot drie keer vaker voor bij vrouwen, neemt toe met de leeftijd en verhoogt bij ouderen het valrisico. Duurt de draaiduizeligheid langer dan een minuut? Dan is BPPD juist onwaarschijnlijk.
De diagnose wordt gesteld met positietests (zoals de Dix-Hallpike test), waarbij het hoofd in specifieke posities wordt gebracht om de kristallen in beweging te zetten. De therapeut of arts kijkt daarbij naar karakteristieke oogbewegingen (nystagmus). De richting van deze oogbewegingen vertelt in welk oor en in welk kanaal de kristallen zitten, en dat bepaalt de behandeling.
Het belangrijkste: stel de behandeling niet uit en ga bewegingen niet vermijden uit angst voor de duizeligheid. BPPD is snel en effectief te behandelen. Komt de BPPD meerdere keren per jaar terug, dan kan een vitamine D-tekort meespelen; bespreek suppletie met je huisarts.
De behandeling bestaat uit repositiemanoeuvres (zoals de Epley- of Semont-manoeuvre), waarbij het hoofd via een aantal posities wordt bewogen zodat de kristallen terugrollen naar de plek waar ze horen. Deze behandeling is zeer effectief: bij meer dan 95% van de mensen verdwijnen de klachten, vaak al na een tot drie behandelingen. Medicatie lost BPPD niet op; het is en blijft een mechanisch probleem.
Neuritis vestibularis is een plotselinge uitval van de evenwichtszenuw aan een kant, waarschijnlijk door een virus of ontstekingsreactie. Het gevolg is een acute, heftige draaiduizeligheid die dagen aanhoudt, vaak met misselijkheid, braken en fors balansverlies. Staan en lopen is in deze fase nauwelijks mogelijk. Belangrijk verschil met bijvoorbeeld de ziekte van Meniere: het gehoor blijft normaal. De aandoening komt het vaakst voor tussen de 30 en 50 jaar en is vrijwel altijd eenmalig.
Na de acute fase (meestal twee tot drie dagen, soms een week) blijft er een verminderde functie van het evenwichtsorgaan over: een vestibulaire hypofunctie. Dit uit zich in wankelheid, een licht gevoel bij (snelle) hoofdbewegingen en gevoeligheid voor drukke visuele omgevingen zoals een supermarkt. Deze restklachten kunnen weken tot maanden aanhouden.
In de acute fase wordt de diagnose meestal gesteld door de huisarts of neuroloog, onder andere aan de hand van spontane oogbewegingen (nystagmus) en de hoofdimpulstest. Omdat de symptomen kunnen lijken op die van een beroerte, moet dit eerst zorgvuldig worden uitgesloten. Na de acute fase kan de functie van het evenwichtsorgaan verder in kaart worden gebracht met evenwichtsonderzoek.
Zodra de acute fase voorbij is, geldt: ga zo snel mogelijk weer normaal bewegen met hoofd en lichaam. Juist door beweging leren de hersenen de uitval te compenseren. Wees terughoudend met anti-duizeligheidsmedicatie na de acute fase; deze remt het natuurlijke herstel.
Vestibulaire revalidatie is hier de behandeling: oefentherapie gericht op blikstabilisatie, balans en het geleidelijk opbouwen van beweging, waardoor de hersenen leren compenseren voor de uitgevallen kant. Hoe eerder je start, hoe sneller het herstel. Goede begeleiding is ook belangrijk om te voorkomen dat de klachten chronisch worden: ongeveer 25% van de mensen met een neuritis vestibularis ontwikkelt zonder goede aanpak PPPD (zie hieronder).
Vestibulaire migraine is de meest voorkomende oorzaak van terugkerende, spontane duizeligheidsaanvallen. De aanvallen duren 5 minuten tot 72 uur en voelen per persoon (en zelfs per aanval) anders: draaiduizeligheid, een schommelend of deinend gevoel, of duizeligheid die wordt uitgelokt door hoofdbewegingen of visuele prikkels. Opvallend: bij ongeveer 30% van de aanvallen is er helemaal geen hoofdpijn. Dat maakt de diagnose lastig en zorgt ervoor dat deze vorm vaak wordt gemist.
De meeste mensen hebben een (soms jarenlange) voorgeschiedenis van migraine. Vrouwen zijn ongeveer vijf keer vaker aangedaan dan mannen. Tijdens aanvallen is er vaak overgevoeligheid voor licht en geluid, misselijkheid en bewegingsgevoeligheid. Ook wagenziekte, nu of in de kindertijd, komt bij deze groep veel voor.
Er bestaat geen test die vestibulaire migraine aantoont. De diagnose wordt gesteld op basis van internationale criteria (Barany Society en ICHD-3): minimaal vijf aanvallen van 5 minuten tot 72 uur, een (voorgeschiedenis van) migraine, en migrainekenmerken zoals eenzijdige bonzende hoofdpijn, licht- en geluidgevoeligheid of aura bij minstens de helft van de aanvallen. Onderzoek dient vooral om andere oorzaken uit te sluiten, meestal via de neuroloog.
Net als bij gewone migraine draait het om het herkennen en beperken van je triggers. Houd zes weken een dagboek bij van slaap, activiteiten, eten en drinken. Veel voorkomende triggers zijn stress, slecht of onregelmatig slapen, het overslaan van maaltijden, hormonale schommelingen en drukke visuele omgevingen. Regelmaat in slapen, eten en bewegen helpt aantoonbaar bij de meeste mensen.
Samen met de fysiotherapeut kan gekeken worden naar fysieke triggers zoals nek- en schouderspanning, en naar het rustig opbouwen van je belastbaarheid en conditie. Vestibulaire revalidatie kan de balans en de restklachten verbeteren, maar pas als de aanvallen onder controle zijn; te vroeg of te intensief oefenen kan de klachten juist verergeren. Afstemming met de huisarts of neuroloog over (preventieve) medicatie hoort bij een complete aanpak.
De ziekte van Ménière is een aandoening van het binnenoor, waarbij naast het evenwicht ook het gehoor is betrokken. Kenmerkend zijn aanvallen van heftige draaiduizeligheid die 20 minuten tot 12 uur duren (meestal enkele uren), samen met gehoorverlies in de lage tonen, oorsuizen (tinnitus) en een drukgevoel op een oor. Tussen de aanvallen door zijn er vaak weinig tot geen klachten. De ziekte is chronisch en verloopt wisselend: periodes met veel aanvallen kunnen worden afgewisseld met jaren van rust. Het gehoor kan in de loop van de tijd wel geleidelijk verslechteren.
De ziekte komt het vaakst voor tussen de 30 en 60 jaar. De precieze oorzaak is niet bekend; de meest gangbare verklaring is een vochtophoping in het binnenoor (endolymfatische hydrops).
De diagnose wordt gesteld door de KNO-arts op basis van criteria: minimaal twee spontane duizeligheidsaanvallen van 20 minuten tot 12 uur, aangetoond gehoorverlies bij gehooronderzoek (audiometrie) en wisselende oorklachten aan het aangedane oor. Aanvullend onderzoek dient vooral om andere aandoeningen uit te sluiten.
Genezing is er (nog) niet, maar je kan wel leren omgaan met de aanvallen: ga bij een aanval liggen op een stevige ondergrond, houd je hoofd stil en fixeer je blik op een vast punt. Veel mensen hebben baat bij regelmaat en het beperken van zout, cafeïne en stress, al is het wetenschappelijke bewijs hiervoor beperkt. Informeer je omgeving over wat zij kunnen doen tijdens een aanval.
De fysiotherapeut kan de aanvallen zelf niet voorkomen, maar wel veel betekenen bij de balansklachten die tussen en na de aanvallen ontstaan. Vestibulaire revalidatie verbetert de balans, verkleint het valrisico en geeft vertrouwen in het bewegen terug. Ook algehele conditie- en stabiliteitstraining is belangrijk om de algehele belastbaarheid en hiermee het dagelijks welzijn zo goed mogelijk te behouden.
PPPD is de meest voorkomende oorzaak van chronische duizeligheid. Het is geen draaiduizeligheid, maar een aanhoudend wankel, zweverig of vaag gevoel (“niet helder in het hoofd”) dat op de meeste dagen aanwezig is, minimaal drie maanden lang. De klachten verergeren typisch bij staan en zitten, bij beweging en in drukke visuele omgevingen: de supermarkt, scrollen op je telefoon, druk verkeer.
PPPD ontstaat meestal na een periode van duizeligheid, bijvoorbeeld door een neuritis vestibularis, BPPD, vestibulaire migraine of een paniekaanval. In plaats van volledig te herstellen blijven de hersenen in een verhoogde staat van alertheid: ze leunen te veel op visuele informatie en beoordelen normale balansprikkels als bedreigend. Zo ontstaat een vicieuze cirkel waarin angst om te vallen en vermijding de klachten in stand houden. Belangrijk om te benadrukken: de klachten zijn echt en geen inbeelding, ook al is er aan het evenwichtsorgaan zelf vaak niets (meer) te vinden.
PPPD wordt gesteld op basis van klinische criteria en is nadrukkelijk geen restdiagnose (“we kunnen niets vinden, dus het zal PPPD zijn”). De criteria: duizeligheid of onzekerheid op de meeste dagen gedurende minimaal drie maanden, verergering door een rechtopstaande houding, beweging en visuele prikkels, een duidelijk uitlokkend begin, en een duidelijke impact op het dagelijks functioneren.
De eerste en belangrijkste stap is begrijpen wat er gebeurt: de duizeligheid is een overbeschermingsreactie van het brein, geen teken van schade. Vermijd de uitlokkende situaties niet, maar zoek ze geleidelijk en gedoseerd weer op. Voldoende slaap, ontspanning en rustig bewegen ondersteunen het herstel.
De kern van de behandeling is vestibulaire revalidatie met een rustige, stapsgewijze opbouw: het brein wordt als het ware opnieuw getraind om balansinformatie normaal te verwerken. Te snel te veel doen verergert de klachten juist; goede dosering en begeleiding zijn daarom essentieel. Waar nodig wordt de behandeling gecombineerd met cognitieve gedragstherapie en/of medicatie via de huisarts. Er is geen snelle oplossing, maar met tijd, uitleg en de juiste opbouw zijn de klachten goed te behandelen, zeker als er vroeg wordt gestart.
Herken je jezelf in een van bovenstaande vormen van duizeligheid? Onze vestibulair geschoolde fysiotherapeuten onderzoeken waar je klachten vandaan komen en stellen samen met jou een gericht behandelplan op. Je kunt bij ons terecht op twee locaties in Amsterdam:
Bercylaan 807 A, 1031 KP Amsterdam
Tweede Hugo de Grootstraat 45 A, 1052 LB Amsterdam
Wil je weten of vestibulaire fysiotherapie iets voor jou is? Maak een afspraak of bekijk onze fysiotherapie in Amsterdam.
Kortdurende draaiduizeligheid bij het omdraaien in bed, bukken of omhoogkijken wijst vaak op BPPD, waarbij losgeraakte kristallen in het evenwichtsorgaan een vals draaisignaal geven. Deze vorm is met repositiemanoeuvres meestal snel te verhelpen.
De acute, heftige fase duurt meestal twee tot drie dagen, soms een week. Daarna kunnen restklachten zoals wankelheid en bewegingsgevoeligheid nog weken tot maanden aanhouden. Vestibulaire revalidatie versnelt het herstel.
Ja. Bij veel vormen van duizeligheid, waaronder BPPD, vestibulaire hypofunctie, vestibulaire migraine, de ziekte van Meniere en PPPD, kan een vestibulair geschoolde fysiotherapeut een belangrijke rol spelen in de diagnose en behandeling. Bij Wijs kan dat in Amsterdam Noord en West.
Draaiduizeligheid (vertigo) is het gevoel dat jij of je omgeving draait, en wijst vaker op het evenwichtsorgaan. Een licht of zweverig gevoel, zeker bij snel opstaan, kan ook door een tijdelijke bloeddrukdaling (orthostatische hypotensie) komen. De aard en duur van de klacht helpen de oorzaak te bepalen.
Neem contact op met je huisarts bij een eerste heftige, aanhoudende aanval, bij duizeligheid met uitvalsverschijnselen (spraak, kracht, zicht), of bij duizeligheid met nieuw gehoorverlies. Deze klachten moeten eerst medisch worden beoordeeld voordat fysiotherapie aan de orde is.
